สังคมศาสตร์

การประดิษฐ์ตัวตนบนโลกออนไลน์

                การมีตัวตนหรือการได้รับการยอมรับจากสังคม เป็นหนึ่งในลำดับขั้นความต้องการของมนุษย์ ตามหลักทฤษฎีลำดับขั้นความต้องการของมาสโลว์ (Maslow’s Hierarchy of Need) ซึ่ง Abraham Maslow ผู้คิดค้นทฤษฎีดังกล่าว ได้เสนอว่ามนุษย์มีความต้องการ 5 ลำดับขั้น เมื่อได้รับการสนองความต้องการจนถึงระดับหนึ่งแล้ว มนุษย์จึงจะเกิดความต้องการในขั้นต่อไป โดยลำดับขั้นที่ 4 คือ ความต้องการการยกย่อง (esteem needs) หมายถึง ความต้องการที่จะมองตนเองว่ามีคุณค่าสูง เป็นบุคคลที่น่าเคารพยกย่องจากทั้งตนเองและผู้อื่น หรือมีความภาคภูมิใจในตนเอง เป็นความต้องการได้รับการยกย่องนับถือและสถานะจากสังคม (เกียรติพงษ์ อุดมธนะธีระ,2561). ดังนั้นการได้รับการยอมรับหรือการมีตัวตน จึงเป็นสิ่งสำคัญสำหรับมนุษย์ นำมาซึ่งการสร้างหรือประดิษฐ์ตัวตน ต้องทำความเข้าใจก่อนว่าการสร้างตัวตนหรือการสร้างอัตลักษณ์บุคคล คือการนิยามว่า “ฉันคือใคร” ซึ่งจะเกิดขึ้นจากการปฏิสังสรรค์ระหว่างตัวเรากับคนอื่น โดยผ่านการมองตนเองและการที่คนอื่นมองเรา (พิศิษฎ์ คุณวโรตม์,2546:306-307).
   การสร้างอัตลักษณ์ในเรื่องใดก็ตามเป็นการยกระดับของปรากฏการณ์ขึ้นมาเป็นมโนทัศน์ (conceptualization) และเป็นการสร้างภาพแทนความจริง (representation) เพื่อเป็นคำอธิบายว่าเราคือใครและควรจะสัมพันธ์กันอย่างไร มโนทัศน์ซึ่งเป็นภาพแทนความจริงนี้จะถูกใช้เป็นกรอบในการกำหนดสถานภาพ หน้าที่ ความสัมพันธ์เชิงอำนาจ และมีผลต่อพฤติกรรมต่าง ๆ ของคนในสังคม โดยที่อัตลักษณ์นี้มิได้หยุดนิ่ง แต่มีพลวัตหรือเปลี่ยนแปลงไปตามบริบททางสังคม (สายชล สัตยานุรักษ์,2545:2). คน ๆ หนึ่งสามารถมีได้หลายอัตลักษณ์ สามารถสลับไปมา เลื่อนไหลไปกับบริบทที่ต้องเผชิญ ซึ่งการปรับเปลี่ยนอัตลักษณ์ไปตามสถานการณ์ต่าง ๆ นั้น เป็นไปเพื่อประโยชน์บางอย่างโดยเฉพาะอย่างยิ่งการสร้างตัวตนในโลกออนไลน์ นั้น Judidth S. Donath จาก MIT Media Lab ได้แสดงทัศนะเอาไว้ว่า ในโลกแห่งความเป็นจริง เรามีนิยามของตัวตนที่ชัดเจน บรรทัดฐานคือ หนึ่งร่าง หนึ่งอัตลักษณ์ (One body,one identity) แต่ในโลกเสมือนนั้นแตกต่าง เพราะบุคคลหนึ่งสามารถแตกร่างออกเป็นหลายๆร่าง (One body, many identities) แล้วแต่ความสามารถว่าบุคคลนั้นจะมีเวลาและพลังงานในการสร้างขึ้นแค่ไหน (ธิดารัตน์ ไร่วิบูลย์,2552:16).
            โลกออนไลน์ ถือเป็นพื้นที่ที่คนในปัจจุบันสามารถใช้ในการสร้างตัวตนได้โดยง่าย ซึ่งวิธีการสร้างตัวตนนั้น นอกจากจะใช้การสร้างอัตลักษณ์แล้ว มักใช้กระบวนการบริหารความประทับใจควบคู่ไปด้วย ซึ่งเป็นแนวคิดของ Erving Goffman โดยอธิบายเอาไว้ว่า การนำเสนอตัวตนของคนเรานั้นมักผ่านกระบวนการ impression management (กระบวนการบริหารความประทับใจ) กล่าวคือ บุคคลจะเลือกนำเสนอเฉพาะตัวตนที่เขาต้องการให้ผู้อื่นรับรู้ จดจำ และมักตรงกับความคาดหวังของสังคมที่เขาเป็นสมาชิกอยู่ ในขณะที่เรื่องราวเกี่ยวกับตัวเขาหรือตัวตนที่ไม่อยากให้ผู้อื่นรับรู้ย่อมไม่ถูกเปิดเผย (พรรณวดี ประยงค์,2559:8) ซึ่งการสร้างตัวตนบนโลกออนไลน์นั้น มักใช้การบรรยาย โพสต์รูป คลิปวิดิโอ และการแชร์ประเด็นต่าง ๆ ในสิ่งที่ตนเองต้องการให้ผู้อื่นรับรู้ว่าเราเป็นอย่างไรซ้ำ ๆ อย่างต่อเนื่อง ดังตัวอย่างของแม่ค้าขายของออนไลน์คนหนึ่งซึ่งมักจะโพสต์ภาพของเธอใน Facebook ขณะไปบริจาคทุน สิ่งของแก่ชุมชนที่ห่างไกลหรือผู้ยากไร้อย่างสม่ำเสมอ ซึ่งการโพสต์ภาพกิจกรรมดังกล่าวบ่อย ๆ ทำให้คนที่ติดตามเธอ จดจำเธอในภาพของผู้ใจบุญ พร้อมให้การยกย่อง สรรเสริญ และมีผู้ติดตามเธอมากขึ้น นอกจากจะได้รับการยอมรับจากสังคมในฐานะผู้ใจบุญแล้ว ธุรกิจสินค้าออนไลน์ก็ได้ประโยชน์ตามไปด้วย เพราะเมื่อมีคนมาติดตามเธอมากขึ้น โอกาสในการขายสินค้าก็มีมากขึ้นตามไปด้วยเช่นกัน หรือตัวอย่างของหมอดูที่มีเทคนิคการดูดวงด้วยศาสตร์ที่แตกต่างกันออกไป หมอดูในเมืองไทยนิยมสร้างอัตลักษณ์ของตนในโลกออนไลน์ ด้วยการโพสต์คำคมเกี่ยวกับธรรมะ หรือโพสต์ภาพของตนเองขณะปฏิบัติธรรม รวมทั้งการทำบุญตามงานต่าง ๆ ให้คนยอมรับและจดจำภาพของเขาในฐานะผู้ทรงศีล ผลลัพธ์ที่ได้จากการโพสต์ดังกล่าว คือคนในสังคมให้ความศรัทธาและมีจำนวนคนติดตามที่เพิ่มขึ้น แนวโน้มของผู้คนอยากเข้าไปดูดวงมากขึ้น ซึ่งสร้างรายได้ให้กับหมอดูเป็นอันมาก โดยเฉพาะอย่างยิ่งในปัจจุบันหมอดูหลาย ๆ สำนักก็มักจะนิยมสร้างเครื่องรางของขลังเพื่อให้บรรดาลูกศิษย์และแฟนคลับได้เช่าบูชา เป็นต้น
           จากปรากฏการณ์และตัวอย่างในข้างต้น ได้แสดงให้เห็นว่าการสร้างอัตลักษณ์หรือการประดิษฐ์ตัวตนบนโลกออนไลน์ นอกจากความต้องการการยอมรับแล้วยังเป็นเรื่องของผลประโยชน์ สิ่งที่เราจำเป็นต้องเข้าใจและรู้เท่าทันก็คือ ภาพที่ปรากฏนั้นมันอาจเป็นภาพแทนความจริงหรืออาจจะเป็นความจริง แต่เป็นความจริงแค่เพียงบางส่วนเท่านั้น เพราะการสร้างตัวตน “มันเป็นสิ่งที่ผู้สร้างต้องการให้สังคมรับรู้ว่าเขาเป็นอย่างไร” โดยผ่านกระบวนการเลือกและคัดสรรมาเป็นที่เรียบร้อยแล้ว ซึ่งเมื่อเรารู้เท่าทันกระบวนการดังกล่าว ย่อมทำให้เรามองคน ๆ หนึ่งอย่างรอบด้านและเข้าใจมากยิ่งขึ้น โดยที่ไม่ด่วนสรุปไปกับสิ่งที่เขาเลือกให้เราเห็นในโลกออนไลน์

เอกสารอ้างอิง

เกียรติพงษ์ อุดมธนะธีระ. (2561).   BA Theory แนวคิดและทฤษฎี Maslow ทฤษฎีลำดับขั้นความต้องการของมอสโลว์ (Maslow’s Hierarchy of Need).  [ระบบออนไลน์].  แหล่งที่มา  https://www.iok2u.com/index.php/article/11-marketing/263-maslow-s-hierarchy-of-need-maslow (1  กรกฎาคม 2564).

ธิดารัตน์ ไร่วิบูลย์. (2552). การสร้างอัตลักษณ์และกระบวนการสร้างความสัมพันธ์ผ่าน www.bloggang.com.  วิทยานิพนธ์นิเทศศาสตรมหาบัณฑิต  บัณฑิตวิทยาลัย  มหาวิทยาลัยธุรกิจบัณฑิต. 

พรรณวดี  ประยงค์. (2559). เรื่องของ “ตัวตน” บนโลกของเว็บไซต์โซเชียลเน็ตเวิร์ก:ขอบเขตของ “ตัวตนที่ปรารถนา” และ “ตัวตนที่เป็นจริง” ใน วารสารศาสตร์ ปีที่ 9 ฉบับที่ 1 (2016): มกราคม – เมษายน หน้า 7 – 32.

พิศิษฎ์ คุณวโรตม์. (2546).“อัตลักษณ์และกระบวนการต่อสู้เพื่อชีวิตของผู้ติดเชื้อ HIV” อัตลักษณ์  ชาติพันธุ์และความเป็นชายขอบ. กรุงเทพฯ: ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินทร.  

สายชล สัตยานุรักษ์. (2545). “อาจารย์นิธิกับการเปลี่ยนอัตลักษณ์จีนในเมืองไทย” ใน ศรีบูรพา 5 (วารสาร“กองทุนศรีบูรพา” ฉบับ “วันนักเขียน-5 พฤษภาคม”) กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์เดือนตุลา, หน้า 68-74.

Author

อาจารย์ ดร.กิตยุตม์  กิตติธรสกุล
คณะศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยแม่โจ้

ภาษา ความงาม และการโฆษณาบนสื่อสังคมออนไลน์

Highlights ภาษา (language) เป็นเครื่องมือสำคัญในการผลิตสื่อโฆษณา เพราะภาษาสามารถถ่ายทอดรายละเอียดเกี่ยวกับคุณลักษณะและคุณสมบัติของสินค้าให้ผู้บริโภคได้รู้จักและเข้าใจได้เป็นอย่างดี ภาษาที่ใช้ในการโฆษณามักเป็นการใช้ภาพพจน์แบบอติพจน์ คือ การกล่าวเกินจริง เพื่อสร้างน้ำหนักให้กับข้อความ เพื่อทำให้สินค้าดูดี […]

รู้ทันสื่อ : รู้ทันโรค “Social Media Addiction”

Highlights “โรคติดสื่อสังคมออนไลน์” (Social Media Addiction) เป็นโรคที่เกิดจาการใช้สื่อเป็นระยะเวลานาน ๆ มีการใช้งานอย่างต่อเนื่อง และความสนใจมากเกินไปกับการใช้ Social […]

การรู้เท่าทันสื่อ : ความสำคัญ นโยบาย และปัจจัยเสริม

Highlights ความสามารถในการรู้เท่าทันสื่อเป็นปัจจัยหลักในการในโลกการสื่อสารออนไลน์ นโยบายของรัฐต่อการรู้เท่าทันสื่อผ่านกฎหมายกับข้อมูลในระบบคอมพิวเตอร์หรืออิเล็กทรอนิกส์ ปัจจัยเสริมการรู้เท่าทันสื่อด้วยการรู้เท่าทันสารสนเทศ           ปัจจุบันนี้ไม่สามารถปฏิเสธได้ว่าโลกออนไลน์นั้นกลายมาเป็นส่วนหนึ่งในชีวิตประจำวันของผู้คนส่วนใหญ่ […]

วิเคราะห์การสำเร็จการศึกษาของนักศึกษาระดับบัณฑิตศึกษา มหาวิทยาลัยแม่โจ้ ประจำปีการศึกษา 2560-2561

การสำเร็จการศึกษาของนักศึกษาระดับบัณฑิตศึกษา มหาวิทยาลัยแม่โจ้ ในปีการศึกษา 2560-2561 ที่ผ่านความเห็นชอบจากสภามหาวิทยาลัยแม่โจ้ แยกเป็นระดับปริญญาเอก จำนวน 9 สาขาวิชา และระดับปริญญาโท […]

%d bloggers like this: